"XVI-to wieczne klocki drzeworytnicze do Biblii Marcina Lutra w zbiorach Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego" - wykład Kustosz Muzeum UJ mgr Marii Natalii Gajek

8.06.2017

W 1534 r. w drukarni Hansa Luffta w Wittenbergu wydrukowano pierwsze wydania Biblii przetłumaczone przez Marcina Lutra na język niemiecki.
Celem Marcina Lutra było przybliżenie niemieckiemu ludowi treści zawartych w Biblii; słowa Biblii musiały być wspomagane ilustracjami drzeworytami. Ilustracje te były sztuką.
Do ilustratorów zaliczali się tacy mistrzowie jak A.Dὔrer, Lucas Cranach Starszy.
Artysta wykonywał tylko rysunek, natomiast kliszę w klocku drewnianym opracowywali rytownicy, od kunsztu których zależał efekt działania.
Do Biblii zamówiono 124 ilustracji, wszystkie nowe. Część była antypapieska, w duchu reformatorskim. Wszystkie zyskały aprobatę Lutra; "treść była  najdokładniej odrysowana". Klocki drzeworytowe wykonane były w drewnie gruszkowym, na których sa daty 1532, 1533, 1534 r.

 

Co wiemy o autorach ilustracji?
Nic pewnego nie wiemy. Niektóre opatrzone są monogramem M.S., toteż łaczono je z Melchiorem Schwarzenberg-Schreiberem, malarzem z Lipska.
 

Wędrówka klocków z Wittenbergii do Krakowa.
Po raz pirwszy klocki opuściły drukarnię w Wittenberdze w 1536 (37) r., zostały wypożyczone do Pragi. Po powrocie do Wittenbergii zostały sprzedane drukarniom praskim, a w 1560 r. trafiły do Krakowa. Krakowscy drukarze Mikołaj i Stanisław Scharffenbergowie zakupili zespół klocków i wykorzystali je do ilustracji Katolickiej Biblii, której autorem był Jan Nycz ze Lwowa, profesor teologii UK, zwany Leopolitą.
Mikołaj Scharffenberger nowo wydaną Biblię Leopolity ofiarował w 1561 r. Collegium Maius.

 

Prezentacja klocków drzeworytniczych.
Mgr Maria Natalia Gajek zaprezentowała na ekranie klocki drzeworytnicze uzytr w Biblii Wittenberskiej w przekładzie M.Lutra wydanej w 1534 r. a także Biblii Leopolity z 1561 r.
Szczególnie zapamiętaliśmy klocek drzeworytniczy; "Dwóch światków i bstia". Mistrz M.S. 10,5x14,7x2,3 cm. Ilustracja Apokalipsy św. Jana 11:1-12 przedstawia dwóch mężczyzn - 'Świadków" przed uskrzydlonym zwierzęciem, na tle zmartwychwstających ciał. W głębi
 św. Jan.
Na klocku widoczny retusz; na głowie uskrzydlonego zwierzęcia usunięto dwie korony, które w Biblii Lutra z 1534 r. wraz z pozostawioną trzecią, tworzyły tiarę papieską (symbol godności papieskiej). Klocek pochodzi ze starego zasobu drukarni uniwersyteckiej.

 

Losy klocków w Krakowie.
W 1565 r. bracia Scharffenbergowie rozdzielili się. Mikołaj założył drukarnię przy ulicy Grodzkiej. Przejął ją syn Mikołaja - Jan po śmierci ojca i sprzedał rodzinie Cezarych wraz
 z całym wyposażeniem. Drukarnię umieszczono przy ulicy Św. Anny, naprzeciw Collegium Maius.
W 1871 r. od rodziny Cezarych drukarnię odkupił Marcin Walczyński, profesor UK i 3 lata później podarował ją uniwersytetowi. Tak więc właścicielem klocków stał się Uniwersytet!
Przekazano je do Biblioteki Jagiellońskiej  w Collegium Maius. Dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej Józef Muczkowski w 1819 r. polecił wykonać po 20 odbitek każdego ocalałego klocka (wszystkich było 2816 klocków).
Unikalny komplet tych odbitek znajduje się na zamku w Kórniku.
W 1849 r. w drukarni UJ został wydrukowany katalog wszystkich odbitek, opracowany przez Muczkowskiego. W czasie pożaru Krakowa w 1850 r. prawie cały nakład spłoną, ocalały tylko 4 egzemplarze.
Aż do II wojny światowej klocki znajdowały się w nowym gmachu drukarni przy ul. Czapskich. Podczas okupacji umieszczono je najpierw z Muzeum Techn.-Przemysłowym w Krakowie,
 a następnie w nowym gmachu Biblioteki Jagiellońskiej (klocki nie były skatalogowane, Niemcy nic o nich nie wiedzieli). Po wojnie w latach 1946-47 przeniesiono je do Collegium Maius. Gdy w 1949 r. przystąpiono do odbudowy gmachu, odnaleziono zbiór klocków drzeworytniczych liczący ok. 3 tys. sztuk. W jego skład wchodziło 113 ilustracji drzeworytniczych Biblii Wittenberskiej, czyli prawie wszystkie ocalały !
Prof. Karol Estreicher umieścił je w zbiorach organizowanego w Collegium  Maius. Nie są eksponowane. Jest to - jak podkreśliła Pani Kustosz - unikalny zbiór  klocków na skalę Światową.
Zamiłowanie Pani Kustosz historia sztuki obejmuje dzieje wielu epok - ich malarstwo, rzeźbę, grafikę. Mgr Maria Natalia Gajek jest dociekliwa, dokładna, często podczas wykładu odwoływała się do źródeł pisanych. Fakty przeszłości potrafiła przekazać nam b.ciekawie. Słuchaliśmy z przyjemnością o technice drukarskiej, o Marcinie Lutrze, ale i o fascynującej wędrówce klocków, mających związek z Krakowem i Uniwersytetem.
Dziś, tak jak za czasów prof. Karola Estreichera, dyrektora Muzeum UJ (+1984) klocki są zabezpieczone przed zawilgoceniem i zgrzybieniem, w historycznym budynku średniowiecznym, najlepszymi materiałami konserwatorskimi, o co dba obecny Dyrektor Muzeum UJ, nasz absolwent prof. Krzysztof Stopka.

 

Podziękowaliśmy mgr Marii Natalii Gajek za interesujący wykład. Życzyliśmy, aby sukcesem kończyły się wszystkie jej starania o nowe nabytki, również z prywatnych zbiorów, które powinny znaleźć się w Collegium Maius UJ. Działalność naukowa mgr Marii Natalii Gajek  to praca na rzecz kultury i naszej Alma Mater.

Przygotowała: Barbara Rosławiecka